Fotografia otworkowa to zdjęcia robione aparatem bez obiektywu: światło wpada przez otwór wielkości ułamka milimetra i rysuje obraz bezpośrednio na materiale światłoczułym. Aparat zbudujesz z puszki po herbacie w pół godziny, a jedyny wydatek to papier fotograficzny, około 60 zł za sto arkuszy.
Ten poradnik prowadzi przez całość: jak to działa, jak zbudować aparat, jak naświetlać na papierze fotograficznym, ile trwa ekspozycja i jak wywołać gotowy negatyw.
Jak działa aparat otworkowy
Zamiast soczewki jest dziurka o średnicy 0,2 do 1 mm. Każdy punkt fotografowanej sceny wysyła przez nią jeden wąski promień, który trafia w jedno miejsce na materiale. Obraz powstaje sam, bez żadnego skupiania światła.
Stąd bierze się charakterystyczny wygląd takich zdjęć. Nic nie jest ostre w sensie, do jakiego przyzwyczaił nas obiektyw, ale też nic nie jest wyraźnie nieostre. Wszystko od centymetra przed aparatem po horyzont ma tę samą, miękką czytelność. Nie da się tego podrobić filtrem.
Cenę płacisz w świetle. Otwór 0,5 mm odpowiada mniej więcej przysłonie f/180 do f/300, czyli kilkaset razy ciemniej niż typowy obiektyw. Dlatego ekspozycje liczy się w sekundach i minutach, a statyw nie jest opcją.
Jak zbudować aparat otworkowy z puszki
Potrzebujesz pięciu rzeczy i żadna nie kosztuje więcej niż kilkanaście złotych.
- Szczelny pojemnik. Metalowa puszka po herbacie albo pudełko po butach. Wnętrze pomaluj na czarno matową farbą, inaczej światło będzie się odbijać od ścianek i zamgli obraz.
- Otwór w kawałku blachy. Puszkę aluminiową rozetnij, wytnij kwadrat 2 na 2 cm i przekłuj go igłą. Nie na wylot za pierwszym razem: obracaj igłę, aż przejdzie sam czubek, potem przeszlifuj brzegi drobnym papierem ściernym. Otwór ma być okrągły i gładki, bo każdy zadzior widać potem na zdjęciu.
- Migawka z taśmy izolacyjnej. Kawałek naklejony na otwór, odklejany na czas ekspozycji. Brzmi prymitywnie i działa lepiej niż większość alternatyw.
- Materiał światłoczuły. Arkusz papieru fotograficznego przyklejony do tylnej ścianki, dokładnie naprzeciw otworu.
- Statyw albo cokolwiek stabilnego. Przy ekspozycjach od 30 sekund w górę trzymanie aparatu w ręku nie wchodzi w grę.
Odległość otworu od materiału to ogniskowa Twojego aparatu. Dziesięć centymetrów daje kadr zbliżony do szerokiego kąta, dwadzieścia do standardowego. Krótsza odległość to szerszy kadr, ale też ciemniejsze rogi.
Fotografia otworkowa na papierze fotograficznym
Papier fotograficzny to najprostszy start, bo nie wymaga ciemni do załadowania i możesz go dotykać przy czerwonym świetle. Klasyczny wybór to czarno-biały papier o zmiennym kontraście, na przykład Ilford Multigrade. Sto arkuszy 13 na 18 cm kosztuje około 60 zł, czyli jedno zdjęcie wychodzi po kilkadziesiąt groszy.
Trzeba wiedzieć o dwóch rzeczach, które zaskakują początkujących.
Po pierwsze, czułość. Papier ma około ISO 6. Film, którego używasz w aparacie analogowym, ma zwykle ISO 100 do 400. Różnica jest kilkudziesięciokrotna, więc ekspozycje, które na filmie trwają sekundę, tu potrwają minutę albo dłużej.
Po drugie, dostajesz negatyw. Z aparatu wyjmujesz arkusz, na którym niebo jest czarne, a cienie białe. Żeby otrzymać normalne zdjęcie, przykładasz ten negatyw do drugiego, czystego arkusza emulsją do emulsji, dociskasz szybką i naświetlasz z góry przez kilka sekund. Ten drugi arkusz po wywołaniu jest już pozytywem. Alternatywa dla leniwych: zeskanuj negatyw i odwróć go w dowolnym programie graficznym.
Papier ma jeszcze jedną cechę, którą część fotografów traktuje jak zaletę. Jest ślepy na czerwień i słabo czuły na żółć, więc niebo wychodzi bardzo jasne, a wszystko, co ciepłe, ciemnieje. Zdjęcia mają przez to klimat XIX-wiecznych odbitek i nie trzeba do tego żadnego filtra.
Ile naświetlać: od kilku sekund do dwóch godzin
Nie ma jednej liczby, bo wszystko zależy od wielkości otworu, czułości materiału i światła. Punkt wyjścia dla papieru o ISO 6 w aparacie z otworem 0,5 mm wygląda tak:
| Warunki | Orientacyjny czas |
|---|---|
| Słoneczny dzień na zewnątrz | 5 do 30 sekund |
| Pochmurno, cień | 1 do 3 minut |
| Jasne wnętrze przy oknie | 1 do 5 minut |
| Ciemne wnętrze | 30 minut do 2 godzin |
Pierwszą rolkę potraktuj jak test. Zrób trzy ujęcia tej samej sceny z czasami 10, 30 i 60 sekund, wywołaj i zobacz, które wyszło. Po dwóch takich seriach będziesz zgadywać z dokładnością, która wystarcza. Jeśli wolisz liczyć, aplikacja Pinhole Designer policzy ekspozycję z wielkości otworu i ogniskowej.
Przy długich czasach dochodzi jeszcze efekt Schwarzschilda: materiał traci czułość tym bardziej, im dłużej jest naświetlany. W praktyce znaczy to, że przy ekspozycjach powyżej minuty trzeba dodać zapas, czasem dwukrotny.
Jak wywołać zdjęcie z aparatu otworkowego
Nie potrzebujesz ciemni z prawdziwego zdarzenia. Wystarczy łazienka bez okna, trzy kuwety i lampka z czerwoną żarówką, przy której papier się nie zawoala.
- Wywoływacz, około minuty. Obraz pojawia się na oczach, to najprzyjemniejszy moment całego procesu.
- Przerywacz albo zwykła woda, kilkanaście sekund.
- Utrwalacz, 2 do 5 minut. Bez tego zdjęcie zczernieje na świetle.
- Płukanie w bieżącej wodzie, kilkanaście minut, i suszenie na sznurku.
Chemia na kilkadziesiąt arkuszy to wydatek rzędu 60 do 100 zł. Jeśli chcesz wejść w to głębiej, opisaliśmy osobno, jak zbudować ciemnię fotograficzną.
Solargrafia: ekspozycja liczona w miesiącach
Skrajna odmiana tej techniki polega na przywiązaniu puszki z papierem do drzewa albo latarni i zostawieniu jej tam na pół roku. Papier rejestruje wtedy ścieżki słońca dzień po dniu, a na gotowym obrazie widać kilkadziesiąt równoległych łuków, po jednym na każdy słoneczny dzień.
Takiego zdjęcia się nie wywołuje, bo obraz powstaje bezpośrednio na papierze bez chemii. Skanuje się go od razu po otwarciu puszki i odwraca cyfrowo, zanim światło zdąży go zniszczyć. Najpopularniejsze terminy startu to przesilenia, czerwiec i grudzień, bo wtedy łuki układają się najbardziej efektownie.
Gdzie szukać inspiracji
Justin Quinnell z Wielkiej Brytanii rozsławił solargrafię wielomiesięcznymi ekspozycjami mostu Clifton w Bristolu. W Polsce technikę popularyzuje między innymi Tomasz Kościuk, a klasyczne ujęcia otworkowe zebrał Wojtek Żukrowski w albumie „Camera Obscura” z 2018 roku.
Raz w roku, w ostatnią niedzielę kwietnia, odbywa się Worldwide Pinhole Photography Day. Zdjęcia z całego świata trafiają wtedy do wspólnej galerii i to najlepsze miejsce, żeby zobaczyć, co da się wycisnąć z puszki po herbacie.
Najczęstsze pytania
Czy fotografia otworkowa jest dobra na początek?
Tak, i to z konkretnego powodu: nie ma czego ustawiać. Bez obiektywu, bez przysłony, bez autofokusa zostaje samo światło, czas i kadr. To ćwiczenie, które w szkołach fotograficznych robi się od dekad, bo uczy myślenia o ekspozycji szybciej niż jakikolwiek kurs.
Ile kosztuje aparat otworkowy?
Zrobiony samodzielnie z puszki i kawałka blachy: kilka złotych. Gotowe drewniane Ondu z Słowenii to 80-150 euro. Nakładka otworkowa na bezlusterkowca, jak Lensbaby Pinhole, kosztuje około 200 zł.
Czy do fotografii otworkowej potrzebna jest ciemnia?
Do naświetlania nie, do wywołania tak. Wystarczy jednak łazienka bez okna, trzy kuwety i czerwone światło. Papier fotograficzny jest niewrażliwy na czerwień, więc możesz przy nim pracować i widzieć, co robisz.
Dlaczego moje zdjęcia z pinhole’a są ciemne?
Prawie zawsze za krótka ekspozycja. Papier fotograficzny ma czułość około ISO 6, czyli kilkadziesiąt razy mniejszą niż typowy film. To, co na filmie zajmuje sekundę, na papierze potrwa minutę.
Podsumowanie
Aparat otworkowy to puszka, kawałek blachy z dziurką i arkusz papieru fotograficznego. Całość poniżej stu złotych razem z chemią. Naświetlanie trwa od kilku sekund w słońcu do dwóch godzin w ciemnym wnętrzu, a z aparatu wychodzi negatyw, który odwracasz stykowo albo w skanerze. Nie ma tu nic do ustawienia poza czasem, i właśnie dlatego to jedno z lepszych ćwiczeń dla kogoś, kto chce naprawdę zrozumieć ekspozycję.
Wynajmij studio do swojej sesji
Szukasz miejsca na sesję? W Bookfolino znajdziesz studio fotograficzne na wynajem w swoim mieście. W katalogu jest 206 studiów, mediana stawki to 150 zł za godzinę, a najtańsze sale zaczynają się od 35 zł. Filtry pokazują, które mają cykloramę, światło dzienne czy garderobę.
Komentarze